Franchise sözleşmesi; konusu mal ve/veya hizmetin sürümü ve dağıtımı olan sürekli borç ilişkisi doğuran bir sözleşme olup, bu sözleşme ile mal ve/veya hizmeti üreten ve/veya satan franchise veren adı, sembolü, markası gibi gayri maddi mal ve değerlerini kullanarak bunların sürümünü yapma hakkını bir bedel karşılığında, belirli bir bölgede kendi ad ve hesabına çalışan bağımsız kişilere (franchise alanlara) vermeyi borçlanmaktadır. Franchise veren bu sözleşme ile mal ve/veya hizmetlerin en iyi şekilde pazarlanmasını sağlamak için pazar araştırması ve tanıtım (reklam) yapmak, bu konuda kendine özgü bir anlayış geliştirerek bir organizasyon kurmak ve franchise alanları çalışmalarından yararlandıracak şekilde bu organizasyona dahil etmek yükümlülükleri üstlenmektedir. Franchise alan ise, franchise bedeli ödeme dışında ayrıca sözleşme konusu malların sürümünü destekleme, bu konudaki tüm bilgileri franchise verene aktarma, franchise verenin pazarlama ilkelerine ve talimatlarına uyma, eğitim programlarına katılma ve bu doğrultuda işletmeyi yürütme yükümlülüğü altına girmektedir.

Tam iki taraflı sözleşmelerden Franchise Sözleşmelerinde, tarafların edimleri arasında karşılıklılık ilişkisi olması sebebiyle bir tarafın borçları, diğer tarafın haklarını oluşturmaktadır ve her iki tarafın da korunması gereken hakları vardır. Ancak uygulamadaki sözleşmelere bakıldığında çoğu zaman, karşılıklı müzakere edilmeden, tek taraflı olarak franchise veren tarafından, sadece kendi haklarını koruyacak şekildeki düzenlenen sözleşme örneklerine rastlanmaktadır. Örneğin; Franchise alanın, markanın sunduğu hizmetleri yerine getirirken uyması gereken; franchise verenin isim ve logosunun mağaza içerisinde bulundurulması, personelin franchise verenin belirlediği üniformaları giymesi, hizmetin yerine getirilmesinde kullanılacak ham madde ve ekipmanın franchise veren tarafından bizzat veya onun belirlediği marka ve mağazalardan tedarik edilmesi gibi pek çok standart bulunmaktadır ve Franchise alanın, sözleşme süresince lisans ücretini karşılayacak ve tüm bu standartları yerine getirecek sermayeye sahip olması beklenmektedir. Sözleşmenin tek taraflı feshi, cezai şarta hak kazanma ve yargı yetkisi gibi sözleşme içerisindeki diğer maddelerin de yine yalnızca franchise veren lehine düzenlenmesine uygulamada sıkça rastlanır. Tüm bu sebeplerle, tarafların karşılıklı borçlarını detaylı incelemeye, sözleşme ile daha az borç altına giren taraf olan franchise veren ile başlayacağız.

Franchise Verenin Borçları

1. Aydınlatma Borcu

Karşılıklı ve sürekli borç ilişkisi doğuran franchise sözleşmesi öncesi görüşmeler sırasında, tarafların birbirlerine karşı dürüst olmaları ve sözleşmenin içeriği ile koşullarına etki edebilecek hiçbir esaslı unsuru saklamamaları son derece önemlidir. Tarafların bu karşılıklı aydınlatma yükümlülüğünün hukuki dayanağını ise dürüstlük kuralı oluşturmaktadır.

Taraflardan daha fazla borç ve risk altına giren; aynı zamanda da franchise ilişkisi hakkında daha az tecrübe sahibi olan franchise alanın, kendisinden sözleşme süresince yerine getirmesi beklenen yükümlülükler ve sistemin işleyişi hakkında aydınlatılması ise, hakkaniyet gereği, daha da büyük bir önem taşımaktadır. Franchise alana, iş için yapılacak masraflar ve gerekli sermaye miktarı, çalıştırılacak personelin eğitimi ve niteliği gibi konularda doğru ve detaylı bilgiler sağlanmalıdır. Aksi takdirde franchise alanın masraf ve yükümlülüklerin altından kalkamaması dolayısıyla da franchising ilişkisinin başarısızlığa uğraması riski doğmaktadır. Franchise verenin bu aydınlatma yükümlülüğünü, pilot bir işletmenin ya da halihazırda franchise veren ile arasında franchising sözleşmesi bulunan bir işletmenin incelenmesi yoluyla yerine getirmesine, uygulamada sıklıkla rastlanmaktadır.

Franchise verenin aydınlatma yükümlülüğüne aykırı davranması durumunda ise, franchise alanın bu sebeple uğrayacağı zararı "culpa in contrahendo" yani "sözleşme görüşmelerindeki kusurdan doğan sorumluluk" kapsamında tazmin yükümlülüğü doğmaktadır. Franchise veren, kendisine hiçbir kusurun yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe bu yükümlülükten kurtulamaz. Ancak franchise alanın da gerekli araştırmaları yapmamak suretiyle özen yükümlülüğüne aykırı hareket etmesi, kusur oranına etkisi oranında tazminatta da indirim sebebi oluşturabilmektedir. Franchise verenin, aydınlatma yükümlülüğünün ötesine geçen, yanlış bilgi vermek konusundaki kasıtlı eylemleri ise; hile sebebi ile irade sakatlığına kadar gidebilmekte ve "culpa in contrahendo" kapsamındaki tazminat yükümlülüğünün yanı sıra, franchise alanın sözleşmeyi iptal etmesi sonucunu da doğurabilmektedir.

Franchise verenin aydınlatma yükümlülüğü, franchise alanın bağımsızlığının esas olduğu franchising ilişkisinde, sözleşme ile aksi kararlaştırılmadığı sürece, herhangi bir ekonomik garanti ya da taahhüt anlamına gelmemektedir. Ancak franchise veren, franchise alanın belirli bir zaman diliminde, belirli bir kazanç elde edeceği yönünde açık veya zımni bir vaatte bulunmuşsa; franchise alanın, kendisine bağlı sebeplerle dahi olsa bu kazancı elde edememesinden dolayı, franchise verenin ayıplı ifa hükümleri uyarınca sorumluluğunun doğabileceği, doktrinde kabul edilmektedir. Franchise verenin böyle bir vaatte bulunup bulunmadığının tespiti ise, somut olayın şartlarına göre belirlenmektedir.

2. Gayri Maddi Mal ve Değerlerini Kullandırma Borcu

Franchise verenin, sözleşmedeki asli edimi; sözleşme sırasında mevcut ve sözleşme süresi boyunca doğacak, gayri maddi mal ve değerlerini kullanarak, bunların sürümünü yapma hakkını franchise alana vermektir. Bu edimin ifa edilmemesi ise franchise alan için haklı nedenle fesih sebebi teşkil etmektedir. Çünkü franchising sözleşmelerinin amacı, franchise veren ve tüm franchise alanlar arasında imaj birliği yaratılmasıdır ve bu gayri maddi varlıkların franchise alana kullandırılmaması durumunda, imaj birliğinden bahsedilmesi de mümkün değildir.

Franchising sözleşmelerinde, franchise verenin asli edimini oluşturan gayri maddi malları; marka, patent, ticaret ünvanı, işletme adı ve bunlar gibi özel kanun hükümleri ile düzenlenmemiş ya da tescil edilmemiş olsa da; sunulan hizmet ya da malın ayırt edici bir özelliğini teşkil eden slogan, amblem, işaret, emtia, katalog, özgün dizayn ve dekorasyonlar, ambalaj biçimleri gibi diğer tanıtıcı unsurlar olarak sınıflandırılmaktadır. Ayrıca yine özel yasal düzenlemelere konu olmayan ancak bir işin yapılmasına ilişkin, herkesçe bilinemeyecek ve ekonomik yarar sağlama niteliğine sahip, ticari sırlar ile bilgi ve tecrübeleri ifade eden know-how da, bu gayri maddi mallar kapsamında değerlendirilmektedir.

3. Koruma Yükümlülüğü

Franchising sözleşmesinin devamlılığının sağlanması için gerekli olan koruma ve desteğin, franchise veren tarafından franchise alana sağlanması da, gayri maddi malların kullandırılması ile birlikte, franchise verenin sözleşmedeki asli edimini oluşturmaktadır. Bu yükümlülüğün yerine getirilmemesi durumunda ise Franchise alan, bu sebeple uğradığı zararın tazmini franchise verenden talep etme hakkının yanı sıra şayet, sözleşmenin devamı kendisinden beklenemeyecek derecede çekilmez hale gelmişse, haklı neden fesih hakkına da sahip olmaktadır.

Franchising sözleşmesi içerisinde ya da ekinde düzenlenen bu yükümlülükler, tahdidi olmamak ve sözleşmenin konusuna göre değişiklik gösterebilmekle beraber; işletmenin kurulması ve donanımında yardımcı olmak, pazar araştırması yapmak, mali danışmanlık hizmeti vermek, teknik yardım sağlamak, işletme ve yönetim hizmetleri vermek, eğitim ve bilgi vermek, reklam yapmak olarak düzenlenebilmektedir.

4. Teslim Borcu

Franchising sözleşmelerinde asıl olan, franchise veren ile tüm franchise alanlar arasında bir imaj birliği oluşturmak ve franchising sözleşmesi kapsamında sunulan mal veya hizmetlerin belirli bir kalite ve standarda sahip olmasını sağlamaktır. Bu sebeplerle her ne kadar zaman zaman franchising sözleşmelerinde, mal veya hizmetin sunulması için gerekli araç, gereç ve malzemelerin, franchise veren tarafından franchise alana teslim edilmesi hüküm altına alınabilmekte ise de; bu yükümlülük her franchising sözleşmesinde bulunması gereken tipik ve esaslı bir edim değildir. İmaj birliği ve kalite standartları; malzeme ve araç, gereçlerin üçüncü kişilerden temini ile sağlanabilmekte, franchise verenin teslim borcu ise yan edim oluşturmaktadır. Bu yan edimin dayanağı ise, dürüstlük kuralı ve franchise alanı koruma borcudur.

Ancak burada unutmamak gerekir ki franchising sözleşmeleri, karşılıklı güven ilişkisine dayanmaktadır ve franchise veren, dürüstlük ve güven kurallarına aykırı olarak, sırf franchise alanı zor durumda bırakmak için mal göndermeyi reddediyorsa; sözleşmeye ilişkin bir yan edimin ihlali iddiası gündeme gelebilmektedir. Her ne kadar bu durumda franchise alan zararının tazminini ve şartlar gerçekleşmişse, sözleşmenin haklı nedenle feshini talep edebilmekte ise de; franchise vereni, yan edim niteliğindeki teslim borcunu ifaya zorlama hakkına sahip değildir. Franchise verenin, malları teslim etmesinin imkansız olduğunu kanıtlaması durumunda, sorumluluktan kurtulması mümkündür.

5. Tekel Hakkı Verme Borcu

Franchise sözleşmesinde açıkça kararlaştırılmak şartıyla, franchise veren, franchise alana, franchise sözleşmesi kapsamında yürütülecek faaliyetler için, belli bir tekel bölgesi tahsis etmeyi ve bu tekel bölgesinde üçüncü kişilerle franchise sözleşmesi kurmamayı ya da kendisi doğrudan bu bölgelerde hizmet veya mal satışı yapmamayı borçlanabilmektedir. Şayet sözleşmede açıkça kararlaştırılmasına rağmen bu yapmama borcu, franchise veren tarafından yerine getirilmezse; franchise alan, bu ihlalden doğan zararının tazminini talep etme hatta bu ihlal sözleşmenin devamının franchise alandan beklenemeyeceği kadar sözleşmeyi çekilmez hale getirirse, sözleşmenin haklı nedenle feshi hakkına da sahip olmaktadır. Diğer franchise sahiplerinin sorumluluğuna gidilebilmesi için ise ayrıca, onların da taahhütte bulunmaları yani üçüncü kişi yararına sözleşme niteliğinde bir sözleşmeye taraf olmaları gerekmektedir.

Doktrindeki bir görüş, tekel bölgesinin, her franchise sözleşmesinde bulunması gereken tipik ve objektif esaslı unsurlardan olduğunu iddia etse de bu görüş pek rağbet görmemekte; genel kabul, bu edimin ayrıca kararlaştırılması gerektiği veya sözleşmenin içeriğine göre dürüstlük kuralından kaynaklanan bir yan edim olarak değerlendirilebileceği yönündedir. Nitekim Rekabet Kurulu da sözleşmede bölge belirlenmesinin tek başına tekel hakkının varlığını göstermeyeceğini söylemektedir.

Franchise Alanın Borçları

1. Franchise Bedelini Ödeme Borcu

Franchise alanın asli edimi olan franchise bedelini ödeme borcu, franchise sözleşmelerinde bulunması gereken tipik ve esaslı unsurlardandır. Franchise bedeli, sözleşmenin başlangıcında, tanınmış bir isim ve markanın elde edilmesinin ve gayri maddi malları kullanım hakkının tanınmasının karşılığı olarak ödenen giriş ücreti ve franchise alanın cirosu üzerinden hesaplanarak dönemsel olarak, sözleşme devam ettiği sürece ödenen sürekli ücretler (royalty) olarak kararlaştırılabileceği gibi; yaygın olarak franchise alanın tüm mallarını franchise verenden almak zorunda olduğu mal franchisingi sözleşmelerinde olduğu gibi toptan tek seferde ödenen "lumpsum-fee" şeklinde de belirlenebilmektedir.

Yukarıda belirtilen ücretler haricinde uygulamada zaman zaman franchise verenin destekleri ve yardımları karşılığında ödenen ek hizmet bedelleri ile de karşılaşılmaktadır.

2. Sözleşme Konusu Mal veya Hizmetlerin Sürümünü Sağlama Borcu

Franchise sözleşmelerinin amacı, sözleşmenin konusu olan mal veya hizmetin, belirli bir bölgedeki sürüm ve dağıtımının, kendi ad ve hesabına çalışan bağımsız franchise alanlar tarafından yapılmasıdır. Sözleşmenin tipik ve esaslı unsurlarından olan bu yükümlülük, franchise alanın da asli edimidir. Amaç bakımından vekalet sözleşmeleriyle benzerlik gösteren bu edim, süreklilik içermesiyle de acentalık hükümlerinin uygulanmasına olanak tanımaktadır.

Franchise alan, mal ve hizmetlerin sürümünün sağlanması edimini yerine getirirken franchise verenin pazarlama ilkelerine ve talimatlarına uyma, eğitim programlarına katılma ve bu doğrultuda işletmeyi yürütme yükümlülüğü altına da girmektedir. Ancak franchise alanın, kendi çabası dışındaki şartlara da bağlı olması sebebiyle belli bir ciroyu taahhüt etmesi, kendisinden beklenemez. Ancak franchise alanın kendi bölgesinde gerçekleştireceği ve franchise veren ile imaj birliğini sağlar nitelikteki reklam faaliyetleri için bütçe ayırması, sözleşme ile düzenlenmemiş olsa bile, sürümü sağlama borcu kapsamında kendisinden yerine getirmesi beklenen bir yükümlülüktür.

Her ne kadar mal veya hizmetlerin sürümünün sağlanması, franchise alanın bağımsızlığı gereği masraflarına bizzat katlanması gereken bir yükümlülük ise de; olağanüstü masraflar için vekaletsiz iş görme hükümlerine başvurulması da mümkündür. Franchise alanın, mal veya hizmetin sürümünü sağlama borcunu yerine getirmek için çaba göstermemesi ve özen yükümlülüğüne aykırı davranması durumunda; franchise veren, uğramış olduğu zararların tazminini talep etme hakkının yanı sıra, sözleşmeyi haklı nedenle feshetme hakkına da sahip olmaktadır.

3. Franchise Verenin Menfaatlerini Koruma ve Sadakat Borcu

Franchise sözleşmeleri, ani edimli borç ilişkilerine kıyasla tarafların birbirlerine daha bağımlı hale geldikleri ve bu sebeple de karşılıklı olarak daha dikkatli ve özenli davranmalarının gerektiği, sürekli borç ilişkisi doğuran sözleşmelerden olması sebebiyle; taraflar arasında özel bir güven ilişkisi gerektirmektedir. Nitekim bu sözleşme ile, sözleşmenin konusunu oluşturan bilgi, tecrübe ve ticari sır gibi gayri maddi mallar ile franchise verenin imajı; franchise alana devir ve emanet edilmektedir. Tüm bu sebeplerle, tıpkı vekalet, hizmet ve acentelik sözleşmelerinde olduğu gibi franchising sözleşmelerinde de, franchise alanın özen, sadakat ve franchise verenin menfaatlerini koruma borcu, dürüstlük kuralının sözleşmeye bir yansımasıdır. Franchise alanın, franchise verene karşı rekabet etmeme, sır saklama, bilgi ve hesap verme, borçlarını bizzat ifa etme yükümlülükleri de yine dürüstlük kuralı çerçevede değerlendirilmektedir.

4. Malzemeleri Franchise Verenden Alma Yükümlülüğü

Doktrinde bir görüş, franchise alanın sürümünü gerçekleştirdiği mal veya hizmetler için gereken malzemeleri yalnızca franchise verenden almasının, franchise alan için asli bir edim teşkil ettiğini ve sözleşmede açıkça düzenlenmemiş olsa dahi, franchise alanın bu edimi yerine getirmekle yükümlü olduğunu iddia etmektedir. Bu görüş, malzemelerdeki farklılığın, mal veya hizmette imaj birliği ve kalite standartlarının sağlanmasına engel olacağı gerekçesine dayanmaktadır. Bu sebeple de franchise alanın, franchise verenin bilgisi ve onayı dışında üçüncü kişilerden mal tedarik etmesi durumu; franchise veren için haklı nedenle fesih hakkı doğurmaktadır.

Diğer görüş ise, imaj birliği ile kalite standartları sağlandığı ve korunduğu sürece, mal veya hizmetin sürümünün gerçekleştirilmesi için kullanılan malzemelerin, bizzat franchise verenden ya da göstereceği üçüncü kişilerden alınmasının bir önem taşımayacağını ve franchise alan için asli edim teşkil etmeyeceğini savunmaktadır. Ancak bu durumun sözleşmede açıkça karşılaştırılmış olması halinde ya da sözleşmede açıkça kararlaştırılmamış olsa bile, sözleşmenin konusundan, sürümün gerçekleşebilmesi için kullanılan malzemelerin, özel nitelikte olmaları gerektiği anlaşılıyorsa; malzemelerin franchise verenden alınmaları, franchise alan için bir yükümlülük teşkil etmektedir. Malzemelerin franchise verenden teslim alındığı bu tür durumlarda, franchising sözleşmesinin yanı sıra, malzemelere ilişkin fiyat, vade, miktar gibi şartları düzenleyen karşılıklı alım-satım sözleşmeleri de yapılmaktadır.

Avrupa'da, franchise alanın sürümünü gerçekleştirdiği mal veya hizmetler için gereken malzemeleri franchise verenden alma yükümlülüğünün, franchise verenin marka değerinin ve imajının korunması ve sözleşme konusu mal veya hizmetin kalite standartlarının sağlanmasının ancak buna bağlı olması durumunda mümkün olduğu; aksi takdirde alım yükümlülüğüne ilişkin kayıtların ve diğer franchise alanlardan tedariği engelleyici kayıtlar ile, sözleşme konusu mal veya hizmetler için objektif kriterlerin belirlendiği durumlardaki kayıtları ve esas ürüne ilişkin olmayan kayıtların; rekabeti kısıtlayıcı nitelikte olmaları sebebiyle geçersiz sayılacağı kabul edilmektedir. Ancak Türk hukukunda bu tür özel düzenlemeler bulunmadığı için franchise alanın ekonomik özgürlüğü kısıtlanmadığı sürece, sözleşme konusu mal veya hizmetler için gereken malzemeleri franchise verenden ya da onun göstereceği üçüncü kişilerden tedarik edilmesine ilişkin sözleşme şartları geçerli kabul edilmektedir.

II. Franchising Sözleşmelerinin Sona Erme Nedenleri

A. Sözleşmenin Hukuki Bir İşleme Gerek Kalmaksızın Sona Ermesi

1. Sürenin Sona Ermesi ile Sona Ermesi

Uygulamada genel olarak franchising sözleşmeleri belirli bir süre için, çoğu zaman da 3 ila 10 yıl arası bir süre için yapılmaktadır. Sözleşme serbestisi kapsamında belirlenen bu sürenin bitiminde ise, aksi kararlaştırılmamış ise, sözleşme kendiliğinden sona ermektedir. Ancak taraflardan hiçbirinin, sürenin sonuna kadar sözleşmenin sona ermesi yönünde irade göstermemeleri durumunda; sözleşmenin aynı şartlarda ve şayet yine sözleşme ile belirlenmemişse süresiz olarak yenilendiği kabul edilmektedir. Sürenin belirlenmesindeki sözleşme serbestisinin sınırını ise kişilik haklarının korunması ile kamu düzeni ve ahlak kurallarını içeren emredici hükümler oluşturmaktadır. Yani tarafların menfaatleri ve sözleşmenin niteliği ile bağdaşmayacak kadar uzun ya da kısa süreler belirleyen sözleşme maddeleri, sözleşmenin geçerliliğini etkilememek kaydıyla hükümsüz sayılmaktadır.

2. Tarafların Ölümü, İflası ya da Ehliyetini Kaybetmesi ile Sona Ermesi

Belirli süreli franchising sözleşmelerinde sürenin sona ermesinin dışında, taraflardan birinin iflası ya da franchise alanın vefatı, fiil ehliyetini kaybetmesi ya da gaipliğine hükmedilmesi durumunda da sözleşme kendiliğinden sona ermektedir. Bu durumda vekalet ve acentelik sözleşmelerinin sona erme hükümleri kıyasen uygulanmaktadır. Ancak franchise verenin kişisel özelliklerinin çoğu zaman önem arz etmemesi sebebiyle ölümü de sözleşmenin sona ermesine sebebiyet vermemektedir. Tarafların tüzel kişi olmaları durumunda ise tasfiye, tür değiştirme ya da başka bir şirket ile birleşme durumları, sözleşmenin kendiliğinden sona ermesine sebep olmasa da haklı nedenle fesih hakkı doğurmaktadır.

B. Sözleşmenin Bir Hukuki İşlem ile Sona Ermesi

1. İkale

Sözleşmeyi sona erdiren hukuki işlemlerin başında ikale, yani sözleşmenin tarafların anlaşması ile sona ermesi gelmektedir. Belirli ya da belirsiz süreli tüm franchising sözleşmeleri, tarafların istedikleri zaman ve hiçbir şekil şartına tabi olmaksızın, sözleşme serbestisi çerçevesinde anlaşmak suretiyle sona erdirilmektedir.

2. Sözleşmenin İptali

Sözleşmeyi sona erdiren bir diğer hukuki işlem ise, yanılma, aldatma, korkutma gibi irade sakatlıkları durumunda, sözleşmenin tek taraflı olarak iptal edilmesidir. Ancak diğer sözleşmelerden farklı olarak franchising sözleşmelerinde, sürekli borç ilişkisi söz konusu olması sebebiyle sözleşmenin iptali, geçmişe etkili değil, yalnızca geleceğe etkili olarak hüküm doğurmaktadır.

3. Sözleşmenin Feshi

Sözleşmenin, fesih anına kadarki geçerliliğine etki etmeksizin, tek taraflı irade beyanı ile feshi; belirsiz süreli sözleşmelerde, fesih bildirim süresinin geçmesi ile herhangi bir sebebe ya da şekil şartına bağlı olmaksızın olağan fesih yoluyla sözleşmenin sona erdirilmesi ya da haklı bir sebebe dayanarak olağanüstü fesih yoluyla sözleşmenin sona erdirilmesi şeklinde gerçekleşebilmektedir. Burada tartışmalı bir noktaya değinmekte fayda ki; olağan fesih yolunda, fesih süresi ya da döneminin sözleşmede düzenlenmemiş olması durumunda, hangi sözleşme çeşidine ilişkin hukuki düzenlemelerin kıyasen uygulanacağı konusudur. İsviçre'de adi ortaklığa ilişkin düzenlemelerin franchising sözleşmelerine de kıyasen uygulanabileceği kabul edilmekte iken; Almanya'da, acentelik sözleşmelerine ilişkin hükümlerin uygulanabileceği kabul görmektedir. Yerel doktrinde ise her ne kadar adi ortaklık sözleşmelerinin franchising sözleşmelerine benzerliği pek de kabul edilen bir görüş olmasa da; adi ortaklık hükümleri ile düzenlenen altı aylık fesih ihbar süresinin, kanundaki en uzun süre olması dolayısıyla franchising sözleşmelerine de kıyasen uygulanmasının hakkaniyetli olacağı, genel olarak kabul edilmektedir. Ancak karşı bir görüş de, örf adet hukuku ile teamüllere bakılarak, her somut olay için ayrı bir değerlendirme yapılması gerektiğini öne sürmektedir.

III. Tarafların Sözleşme Sonrası Borçları

A. Franchise Verenin Borçları

1. Geri Alma Yükümlülüğü

Her ne kadar franchise verenin, franchise alanın işletmesindeki mal ve malzemeleri geri alma borcu genel bir kural teşkil etmese de; işletmenin franchise sistemine entegrasyonu amacıyla edinmiş olduğu ve rekabet yasağı nedeni ile başka bir şekilde değerlendirilmesi mümkün olmayan mal ve malzemelerin geri alınmasının gerektiği, dürüstlük kuralı ve hakkaniyet gereği kabul edilmektedir. Frachise verenin, culpa post contrahendum yükümlülüğü niteliğindeki bu yükümlülüğe aykırı davranması durumunda ise franchise alanın, dürüstlük kuralı çerçevesinde zararının tazminini talep etme hakkı doğmaktadır. Burada sözleşmenin sona ermesinde tarafların kusur oranının, tazminatın belirlenmesindeki etkisi göz ardı edilmemelidir.

2. Artan Başlangıç Bedelini İade Yükümlülüğü

Sözleşmenin, belirlenen süre neticesinde sona ermesi halinde tamamının ifası gereken başlangıç bedelinin; henüz vadesi dolmamış sözleşmenin sona erdirilmesi halinde, franchise alan tarafından hangi oranda ödenmesi gerektiğine ilişkin doktrinde kabul edilen hakim görüş; başlangıç bedelinin, franchise veren tarafından taahhüt edilen edim ve yükümlülüklerin sözleşmede öngörülen muayyen süre boyunca ifa edilmesi karşılığı ödenmiş olması durumunda, bu bedelin kalan süre ile orantılı olarak sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre franchise alana iadesinin gerektiği; ancak bu bedelin gayri maddi malların ya da eğitimin karşılığı olarak ödenmiş olduğunun tespiti durumunda ise, iadesine lüzum olmadığı yönündedir.

3. Müşteri (Portföy) Tazminatı

Franchise alanın faaliyetleri neticesinde, franchise verenin müşteri kitlesinde önemli bir artış meydana gelmesi durumunda, franchise veren sözleşmenin sona ermesinden sonra bile sözleşmeden fayda sağlamaya devam ediyorsa; franchise alanın sisteme kazandırılan bu katma değerin karşılığı olarak ve hakkaniyet gereği denkleştirme talebinde bulunma hakkı olduğu, her ne kadar bu konuda bir yasal düzenleme olmasa da, şartların sağlanması durumunda acentelik sözleşmelerine ilişkin hükümlerin kıyasen uygulanabileceği gerekçesiyle, doktrinde ve yerleşik Yargıtay kararlarında kabul edilmektedir.

B. Franchise Alanın Borçları

1. İade Yükümlülüğü

Franchising sözleşmesinin konusunu oluşturan, franchise verene ait gayri maddi mal ve değerlerin kullanımına; sözleşmenin sona ermesi durumunda, franchise alanca, dürüstlük kuralı gereği son verilmesi ve iadesi kabil olanların, franchise verene iadesinin gerektiği ve bu iade yükümlülüğünün kapsamının belirlenmesi noktasında ortaya çıkacak uyuşmazlıklara, vekalet sözleşmesine ilişkin hükümlerin kıyasen uygulanmasının mümkün olduğu doktrinde kabul edilmektedir. Franchise alanın bu yükümlülüğe aykırı davranması durumunda ise haksız rekabet ve haksız fiil hükümleri kapsamında sorumluluğunun doğacağı ön görülmektedir.

2. Rekabet Yasağı

Franchise sözleşmesinin sona ermesinden sonra, aksi kararlaştırılmamışsa, kural olarak franchise alanın, franchise verene karşı rekabet etmeme borcu bulunmamaktadır. Ancak uygulamada çoğu zaman, franchising sözleşmesinin içerisinde ya da sözleşmeye ek bir protokol ile, sözleşme sonrası dönem için rekabet yasağı düzenlenmektedir. Sözleşme serbestisi kapsamında düzenlenen bu rekabet yasağının sınırını ise, kişilik haklarının korunması ile kamu düzeni ve genel ahlak oluşturmaktadır. Buradan anlaşılması gereken, franchise alanda finansal açıdan telafisi imkansız zararlar oluşturacak; yer, zaman ve işlerin türü gibi unsurlar noktasında haksız sınırlamalar içeren rekabet yasağı hükümleri, geçersizlik yaptırımına tabi tutulmaktadır. Kıyasen uygulanması doktrinde kabul edilen acentelik sözleşmesinde rekabet yasağı anlaşmasının geçerlilik şartlarına ilişkin düzenlemeye bakıldığında; belirli yer, konu, zaman ile kısıtlı ve yazılı olması gerektiği; aksi takdirde yasal sınırı aştığı için kesin hükümsüzlük yaptırımına tabi olacağı görülmektedir. Rekabet yasağının franchise sözleşmesinin bitiminden sonra kararlaştırılması halinde ise tarafların irade serbestisinin olduğu varsayımı ile bu sınırlandırmalar aranmamaktadır. Ayrıca acentelik sözleşmelerine ilişkin düzenlemelerde, rekabet yasağının süresinin en fazla iki yıl olabileceği düzenlenmektedir. Yine acentelik sözleşmesine ilişkin hükümler uyarınca fesih beyanında bulunan taraf, rekabet yasağı kısıtlaması ile yükümlü olmak istemediğini bir ay içinde yazılı olarak sözleşmenin feshine neden olan diğer tarafa bildirirse, kararlaştırılan süre beklenmeksizin rekabet yasağı ile bağlı olmaktan kurtulabilmektedir. Rekabet yasağı bekleme süresi tazminatı konusunda acentelik sözleşmesine ilişkin hükümler, taraflar arasında açıkça kararlaştırılmış olmasa bile, uygun bir tazminatın hakkaniyet gereği ödenmesi gerektiği yönündedir.

3. Sır Saklama Yükümlülüğü

Franchise sözleşmesinde, "culpa post contrehendum ilkesi" ve "iyi niyet ve dürüstlük kuralı" gereği franchise alanın, sözleşmede açıkça kararlaştırılmamış olsa bile tarafların birbirlerinin menfaatlerini koruma yükümlülüğü kapsamında, sistemin işleyişine ilişkin ticari sırları paylaşmama yükümlülüğü bulunmaktadır. Franchise alanın bu yükümlülüğü yerine getirmemesi durumunda ise, sadakat yükümlülüğünün ihlali ve sözleşmeye aykırılık sebeplerinden, tazminat sorumluluğunun doğması söz konusu olmaktadır. Bu davranış aynı zamanda, franchise verenin üretim ve iş sırlarına yönelik bir ifşa niteliğindeyse, haksız rekabetin gündeme gelmesi ve franchise veren tarafından haksız rekabetin giderilmesinin talep edilmesi de mümkündür.

Kaynakça:

  1. ARVASİ, ZERRİN: "Franchise Sözleşmesi"
  2. AYATA, YEŞİM: "Franchise Sözleşmesinde Tarafların Borçları"
  3. BOSO, BURCU: "Rekabet Hukuku Açısından Franchise Sözleşmeleri"
  4. GÜÇER, SÜLÜN: "Avrupa Topluluğu ve Türk Hukukunda Franchising Sözleşmeleri Rekabet Hukuku İlişkisi"
  5. GÜRZUMAR, OSMAN BERAT: "Franchise Anlaşmaları ve Rekabet Hukuku"
  6. KIRCA, ÇİĞDEM: "Franchise Sözleşmesi"
  7. KOÇ, MURAT: "Bir Girişimcilik Modeli Olarak Franchising"
  8. SEVİ, ALİ MURAT: "Franchising İlişkisine Hakim Olan Etik Kurallar"
  9. ŞİMŞEK, BAHAR : "Franchising Sözleşmesi"
  10. TORUN, ZELİHA: "Rekabet Hukuku Açısından Franchise Sözleşmelerinin İncelenmesi"
  11. TOPÇUOPLU, METİN: "İnhisar (Tekel) Kaydı İçeren Acentelik, Tek Satıcılık ve Franchising Sözleşmelerinde Aktif ve Pasif Satışlar"
  12. YÜKSEL, HASAN LEVENT: "Franchise Sözleşmesinin Genel Olarak İncelenmesi, İfası, Sona Ermesi"